Giriş

Suriye, uzun yıllar süren çatışmaların ardından yeniden yapılanma ve ekonomik toparlanma sürecine girmiştir. Altyapının yenilenmesi, üretimin canlandırılması ve sürdürülebilir büyümenin sağlanması açısından yabancı yatırımların kritik bir rol üstlenmesi beklenmektedir. Uluslararası yaptırımların önemli ölçüde hafifletilmesi, küresel finans kuruluşlarıyla yeniden temas kurulması ve yatırım mevzuatında gerçekleştirilen reformlar, ülkeyi yatırımcılar için yeniden cazip bir pazar haline getirmektedir.

Bununla birlikte, yabancı sermayenin çekilmesi yalnızca ekonomik fırsatlarla mümkün değildir. Yatırımcılar; hukuki güvence, siyasi risklere karşı koruma ve etkin uyuşmazlık çözüm mekanizmaları talep etmektedir. Bu nedenle uluslararası yatırım anlaşmaları ve tahkim sistemleri, Suriye'nin yatırım ortamında güven oluşturan temel unsurlar olarak öne çıkmaktadır.

Bu makale, Suriye’de yabancı yatırımların korunmasına ilişkin uluslararası hukuki çerçeveyi, yatırımcılara sunulan korumaları, tahkim mekanizmalarını ve ülkenin yatırım ortamındaki fırsat ve riskleri incelemektedir.

Suriye’nin Yatırım Hukuku Çerçevesi

Yatırım Mevzuatının Gelişimi

Suriye, yatırım ortamını iyileştirmek amacıyla son yıllarda çeşitli yasal reformlar gerçekleştirmiştir. Bu süreç, 1991 tarihli Yatırım Kanunu ile başlamış, ardından 2021 tarihli Yatırım Kanunu ve 2025 yılında yürürlüğe giren yeni yatırım düzenlemeleriyle devam etmiştir.

Yeni düzenlemeler;

• Yatırıma açık sektörlerin genişletilmesini,
• Yatırım teşviklerinin artırılmasını,
• İş ortamının iyileştirilmesini,
• Yeniden yapılanma projelerinin desteklenmesini,
• Yabancı sermaye girişlerinin kolaylaştırılmasını hedeflemektedir.

Ayrıca, güncel anayasal düzenlemeler özel mülkiyetin korunmasına yönelik temel güvenceler sunmaktadır.

Suriye’nin Küresel Ekonomiye Yeniden Entegrasyonu

Son dönemde gerçekleşen gelişmeler, ülkenin yatırım çekme kapasitesini artırmaktadır:

• Uluslararası bankacılık sistemleriyle yeniden bağlantı kurulması,
• IMF ve Dünya Bankası ile ilişkilerin geliştirilmesi,
• Bazı uluslararası ekonomik yaptırımların kaldırılması veya hafifletilmesi,
• Bölgesel ve uluslararası yatırım anlaşmalarının imzalanması,
• Yeniden yapılanmayı finanse edecek kalkınma ve yatırım fonlarının oluşturulması.

Bu gelişmeler, Suriye’nin küresel ekonomiyle yeniden bütünleşme sürecini hızlandırmaktadır.

Uluslararası Yatırım Koruma Anlaşmaları

İkili Yatırım Anlaşmaları (BIT)

İkili Yatırım Anlaşmaları, yabancı yatırımcıların korunmasına yönelik en önemli uluslararası araçlardan biridir.

Suriye’nin Avrupa, Asya ve Orta Doğu’daki birçok ülkeyle yürürlükte olan yatırım anlaşmaları bulunmaktadır. Bu anlaşmalar yatırımcılara siyasi ve hukuki risklere karşı çeşitli korumalar sağlamaktadır.

Başlıca ortak ülkeler arasında:

• Almanya
• İsviçre
• İspanya
• Türkiye
• Çin
• Rusya
• Birleşik Arap Emirlikleri
• Katar
• Kuveyt
• Bahreyn
• Ürdün
• Lübnan

yer almaktadır.

Çok Taraflı Yatırım Anlaşmaları

Suriye aynı zamanda çeşitli bölgesel yatırım koruma sistemlerine de üyedir.

İslam İşbirliği Teşkilatı Yatırım Anlaşması

Üye ülkeler arasındaki yatırımları korumayı ve teşvik etmeyi amaçlamaktadır.

Arap Sermayesinin Yatırımı Hakkında Birleşik Anlaşma

Arap ülkeleri arasında sermaye hareketlerini destekleyen önemli bir bölgesel çerçevedir.

Suriye–Türkiye Serbest Ticaret Anlaşması

Karşılıklı yatırımların korunmasına ilişkin hükümler içermektedir.

Yabancı Yatırımcılara Sağlanan Temel Korumalar

Adil ve Hakkaniyetli Muamele (Fair and Equitable Treatment – FET)

Uluslararası yatırım hukukunda en önemli koruma standartlarından biridir.

Bu ilke kapsamında devlet:

• Şeffaf davranmak,
• Yatırımcının meşru beklentilerine saygı göstermek,
• Keyfi uygulamalardan kaçınmak,
• İyi niyet çerçevesinde hareket etmek

zorundadır.

Tam Koruma ve Güvenlik (Full Protection and Security – FPS)

Devletin yatırım varlıklarını korumak için makul önlemler almasını gerektirir.

Bu koruma;

• Tesisleri,
• Ekipmanları,
• Altyapıyı,
• Operasyonel varlıkları

kapsamaktadır.

Kamulaştırmaya Karşı Koruma

Uluslararası yatırım anlaşmaları, devletin yatırımcıyı doğrudan veya dolaylı şekilde mülksüzleştirmesini sınırlandırmaktadır.

Kamulaştırmanın hukuka uygun sayılabilmesi için:

• Kamu yararına dayanması,
• Ayrımcı olmaması,
• Usul kurallarına uygun olması,
• Adil ve etkin tazminat ödenmesi

gerekmektedir.

Ulusal Muamele İlkesi

Bu ilke, yabancı yatırımcıların benzer koşullarda yerli yatırımcılarla eşit şekilde muamele görmesini öngörmektedir.

En Çok Kayrılan Ülke İlkesi (MFN)

Yatırımcıların, Suriye’nin başka ülke yatırımcılarına sağladığı daha avantajlı haklardan yararlanabilmesini mümkün kılar.

Bu hüküm, yatırım korumasının kapsamını önemli ölçüde genişletebilmektedir.

Fon Transferi Serbestisi

Çoğu yatırım anlaşması yatırımcılara:

• Kâr transferi,
• Temettü transferi,
• Sermaye geri dönüşü,
• Tazminat ödemelerinin transferi

konularında güvence sağlamaktadır.

Yatırımcı Korumasında Uluslararası Tahkim

ICSID Tahkimi

ICSID (Uluslararası Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümü Merkezi), yatırımcı-devlet uyuşmazlıklarında en güçlü mekanizmalardan biridir.

Başlıca avantajları:

• Yerel mahkemelerden bağımsız olması,
• İptal sebeplerinin son derece sınırlı olması,
• Kararların uluslararası düzeyde güçlü şekilde uygulanabilmesi,
• Yüksek düzeyde kurumsal güvenilirlik sağlamasıdır.

UNCITRAL Tahkimi

Birçok yatırım anlaşması yatırımcılara UNCITRAL Tahkim Kuralları kapsamında çözüm yoluna başvurma hakkı vermektedir.

Bu sistem daha esnek olmakla birlikte tahkim yerinin mahkemelerinin gözetimine tabidir.

ICC Tahkimi

Bazı yatırım anlaşmaları kapsamında yatırımcılar, Uluslararası Ticaret Odası (ICC) Tahkim Kuralları çerçevesinde uyuşmazlıklarını çözebilmektedir.

ICC, dünyanın en saygın tahkim kuruluşlarından biri olarak kabul edilmektedir.

Yatırımcıların Karşılaşabileceği Başlıca Zorluklar

Devletin İleri Sürebileceği Savunmalar

Zorunluluk (Necessity)

Devlet, olağanüstü koşullarda alınan önlemlerin ulusal çıkarları korumak için gerekli olduğunu savunabilir.

Ulusal Güvenlik İstisnaları

Bazı yatırım anlaşmaları, devletlere güvenlik gerekçesiyle belirli yükümlülüklerden sapma imkânı tanımaktadır.

Mücbir Sebep (Force Majeure)

Silahlı çatışma veya olağanüstü olaylar nedeniyle yükümlülüklerin yerine getirilememesi savunma olarak ileri sürülebilir.

Zararın Tespiti ve Değerleme Sorunları

Çatışma sonrası ekonomilerde yatırımcılar şu sorunlarla karşılaşabilmektedir:

• Kayıp belgeler,
• Eksik piyasa verileri,
• Hasar tespitindeki zorluklar,
• Varlık değerlemesinde belirsizlikler.

Tahkim Kararlarının Uygulanması

Tahkim kararı yatırımcı lehine sonuçlansa bile aşağıdaki zorluklar ortaya çıkabilir:

• Devlet dokunulmazlığı,
• Haczedilebilir devlet varlıklarının belirlenmesi,
• Farklı ülkelerde yürütülecek icra süreçleri.

Yaptırımlar Sonrası Yatırım Fırsatları

Yatırım Koruma Mekanizmalarının Yeniden Etkinleşmesi

Uluslararası yaptırımlar yatırım anlaşmalarını ortadan kaldırmamış, ancak bu anlaşmalardan yararlanmayı fiilen zorlaştırmıştır.

Yaptırımların hafifletilmesiyle birlikte yatırımcılar yeniden uluslararası tahkim ve yatırım koruma mekanizmalarına daha etkin şekilde erişebilmektedir.

Yeniden Yapılanma Sürecindeki Fırsatlar

Önümüzdeki dönemde aşağıdaki alanlarda önemli yatırım fırsatlarının oluşması beklenmektedir:

• Altyapı projeleri
• Enerji sektörü
• Üretim ve sanayi
• Lojistik ve taşımacılık
• Gayrimenkul geliştirme
• Telekomünikasyon
• Finansal hizmetler
• Endüstri bölgeleri

Jadwa Al Yaqeen Investment Tavsiyeleri

Yatırımcılar İçin

1. Yatırımlarınızı uygun hukuki yapılar altında organize edin.
2. Pazara giriş öncesinde uzman hukuki danışmanlık alın.
3. Sözleşmelerde güçlü tahkim hükümlerine yer verin.
4. Siyasi risk sigortalarını değerlendirin.
5. Yatırım yapınızı uluslararası korumalardan yararlanabilecek şekilde tasarlayın.

Politika Yapıcılar İçin

1. Eski yatırım anlaşmalarını güncel uluslararası standartlara göre modernize edin.
2. Düzenleyici şeffaflığı artırın.
3. Mülkiyet ve tapu sistemlerini güçlendirin.
4. Bağımsız tahkim kurumlarını destekleyin.
5. Uluslararası finans kuruluşlarıyla iş birliğini artırın.

Sonuç

Suriye, yabancı yatırımcılar için önemli hukuki korumalar sağlayan kapsamlı bir yatırım anlaşmaları ağına sahiptir. Son yıllarda gerçekleştirilen reformlar, ekonomik açılım politikaları ve yeniden yapılanma süreci, ülkeyi bölgenin dikkat çeken yatırım destinasyonlarından biri haline getirmektedir.

Her ne kadar hukuki ve kurumsal bazı riskler devam etse de, yatırım korumasının güçlendirilmesi, şeffaflığın artırılması ve etkin uyuşmazlık çözüm mekanizmalarının geliştirilmesi durumunda Suriye, uzun vadeli yatırım fırsatları açısından Orta Doğu’nun en önemli yükselen pazarlarından biri olma potansiyeline sahiptir.

Hazırlayan: Jadwa Al Yaqeen Investment

Kategori: Yabancı Yatırımlar, Uluslararası Tahkim, Suriye Ekonomisi

Anahtar Kelimeler: Suriye yatırımları, yabancı yatırım, yatırım koruması, uluslararası tahkim, yeniden yapılanma, yatırım hukuku, yatırım fırsatları.